10 Kasım 1938'de saatler 09.05'i gösterdiğinde Dolmabahçe Sarayı'ndan yükselen acı haber, bütün Türkiye'yi yasa boğdu. Cumhuriyet'in kurucusu Mustafa Kemal Atatürk hayata gözlerini yumdu. Ardında bağımsızlık mücadelesiyle şekillenen bir tarih, kurduğu bir Cumhuriyet ve nesiller boyunca hatırlanacak bir miras bıraktı. Aradan geçen yıllara rağmen o sabah, Türkiye'nin hafızasında hala ilk günkü yerini koruyor.

Son günlere doğru: Hastalığın ağırlaştığı dönem

Mustafa Kemal Atatürk'ün sağlık sorunları 1937 yılının sonlarına doğru belirginleşmeye başladı. 1938 yılında hastalığı ilerledi. Doktorları tarafından karaciğer rahatsızlığı teşhisi konuldu.

Ancak hastalığına rağmen devlet meselelerinden uzaklaşmadı. Özellikle Hatay meselesi, son döneminin önemli gündemlerinden biriydi. Mayıs 1938'de Mersin ve Adana'ya yaptığı ziyaretlerde askeri birlikleri denetledi.

26 Mayıs 1938'de İstanbul'a döndü. Bir süre Savarona Yatı'nda dinlendi. Fakat sağlık durumu giderek ağırlaşıyordu.

5 Eylül 1938'de Dolmabahçe Sarayı'nda vasiyetini hazırladı. 6 Ekim'de noter aracılığıyla resmî işlemleri tamamlandı.

17 Ekim'de ilk kez komaya girdi. İki gün sonra yeniden kendine geldi. Ancak 8 Kasım'da başlayan ikinci koma, sonun yaklaştığını gösteriyordu.

9 Kasım: Dolmabahçe'de bekleyiş

9 Kasım 1938 sabahı yayımlanan sağlık bildirisinde geceyi rahatsız geçirdiği ve genel durumunun ciddiyetini koruduğu açıklandı.

Akşam saatlerinde yayımlanan ikinci bildiride ise durumunun daha da ağırlaştığı belirtildi. Nabzı ve solunumundaki değişiklikler doktorların endişesini artırıyordu.

Gece yarısında yayımlanan son bildiride, genel durumunun vahamete doğru ilerlediği duyuruldu.

Dolmabahçe Sarayı'nda umutlu bekleyiş sürüyordu. Ancak doktorların bütün müdahalelerine rağmen hastalık ilerliyordu.

10 Kasım 1938, saat 09.05

Perşembe sabahı…

Saatler 09.05'i gösterdiğinde Mustafa Kemal Atatürk, Dolmabahçe Sarayı'nda hayata gözlerini yumdu.

Ölümü, doktorlar tarafından hazırlanan resmi raporla kayda geçirildi. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti'nin yayımladığı bildiri, ülkeye acı haberi duyurdu.

Bir dönem kapanmıştı.

Haberi alan vatandaşlar büyük üzüntü yaşarken, ölüm haberi kısa sürede uluslararası kamuoyuna da ulaştı. Türkiye'de ve dünyanın farklı ülkelerinde Atatürk'ün vefatı nedeniyle mesajlar yayımlandı.

İstanbul'dan Ankara'ya: Bir milletin son vedası

Atatürk'ün naaşı, 16 Kasım 1938'de Dolmabahçe Sarayı'nın büyük tören salonunda katafalka konuldu. Üç gün boyunca vatandaşlar son görevlerini yerine getirmek için saraya geldi.

19 Kasım'da cenaze töreni düzenlendi. Türk bayrağına sarılı tabut, askerlerin omuzlarında taşındı ve top arabasına yerleştirildi.

Ardından Sarayburnu'na götürüldü. Buradan Zafer torpidosuyla Yavuz zırhlısına nakledildi.

Yavuz zırhlısı, Atatürk'ün naaşını İzmit'e ulaştırdı. Buradan özel trenle Ankara'ya hareket edildi.

20 Kasım'da Ankara'ya ulaşan cenaze, Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde hazırlanan katafalka konuldu.

Ertesi gün, 21 Kasım 1938'de Atatürk'ün naaşı, Ankara Etnografya Müzesi'nde hazırlanan geçici kabre yerleştirildi.

Türkiye, kurucusunu son yolculuğuna uğurlamıştı. Ancak bu yolculuk henüz tamamlanmamıştı.

10 Kasım 1953: Anıtkabir'e son yolculuk

Atatürk için Ankara'da bir anıt mezar yapılmasına karar verildi. Rasattepe'de inşa edilen Anıtkabir, yıllar süren çalışmaların ardından tamamlandı.

Atatürk'ün naaşı, 10 Kasım 1953'te Etnografya Müzesi'nden alınarak Anıtkabir'e nakledildi.

Böylece 1938'de başlayan geçici istirahat dönemi sona erdi.

Bugün milyonlarca insanın ziyaret ettiği Anıtkabir, yalnızca bir anıt mezar değil; Cumhuriyet tarihinin hafızasını taşıyan önemli mekânlardan biri olarak varlığını sürdürüyor.

Bir liderin ardından kalan miras

Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatı, askerî mücadelelerden siyasi dönüşümlere, Cumhuriyet'in kuruluşundan toplumsal reformlara uzanan geniş bir tarihi dönemi kapsıyor.

10 Kasım ise bu hayatın sona erdiği tarih olmasının ötesinde, Türkiye'nin yakın tarihindeki önemli bir hafıza günü.

Her yıl saat 09.05'te çalan sirenler, duran trafik ve saygı duruşuna geçen insanlar, 1938'de yaşanan o sabahı yeniden hatırlatıyor.

Atatürk'ün ardından geçen yıllar, onun kurduğu Cumhuriyet'in tarihini, kazanımlarını ve tartışmalarını da beraberinde getirdi.

Ancak 10 Kasım'ın anlamı, yalnızca geçmişi anmakla sınırlı değil. Cumhuriyet'in hangi tarihsel koşullarda kurulduğunu, hangi mücadelelerden geçtiğini ve gelecek kuşaklara nasıl aktarıldığını yeniden düşünmek için de bir fırsat.

Saat 09.05'te zaman bir anlığına duruyor. Takvimler 10 Kasım'ı gösterdiğinde bir millet, tarihinin en önemli isimlerinden birini yeniden hatırlıyor.

Aradan yıllar geçse de Dolmabahçe'de o sabah yaşananlar, Türkiye'nin ortak hafızasındaki yerini koruyor.