Türkiye’de tarikat ve cemaatler, son dönemde Süleymancılar ve Furkancılara yönelik operasyonlarla yeniden gündemin merkezine geldi. Peki tarikat nedir, cemaat nedir? Türkiye’de hangi tarikatlar ve cemaatler faaliyet gösteriyor, hangi yapılar hangi tarikatlardan doğdu? İşte Türkiye’deki tarikat ve cemaatlerin isimleri, tarihleri ve öne çıkan yapılanmaları…
Tarikat nedir?
Tarikat kelimesi Arapça “tarîka” kelimesinden gelir ve sözlükte “yol, yöntem, usul” gibi anlamlar taşır. Tasavvuf terminolojisinde ise müridin manevi eğitimden geçmesini ve belirli bir yöntem doğrultusunda ilerlemesini ifade eden bir kavramdır.
Tasavvufun ilk dönemlerinde farklı şeyhlerin etrafında oluşan manevi çevreler bulunurken, tarikatların bağımsız ve kurumsal yapılar halinde ortaya çıkışı özellikle Orta Çağ İslam dünyasında belirginleşti. Kadiriyye, Rifâiyye, Sühreverdiyye ve daha sonraki dönemlerde Nakşibendiyye gibi tarikatlar bu süreçte ortaya çıktı.
Tarikatlarda şeyh, mürşid, mürid, halife, silsile ve zikir gibi kavramlar önemli yer tutar. Tarikatların uyguladığı zikir ve ayin biçimleri de birbirinden farklılık gösterebilir.
Cemaat nedir?
Cemaat, belirli bir dini anlayış veya lider etrafında bir araya gelen toplulukları ifade eden daha geniş bir kavramdır. Türkiye'de “cemaat” sözcüğü çoğunlukla dini gruplar, vakıflar, dernekler, öğrenci yapılanmaları veya belirli bir dini liderin çevresinde oluşan topluluklar için kullanılmaktadır.
Bu nedenle her cemaat bir tarikat değildir. Bir yapı herhangi bir tarikatın tarihsel kolundan etkilenebilir ancak zaman içerisinde bağımsız bir dini hareket veya cemaat niteliği kazanabilir.
Türkiye'deki dini yapılanmaları değerlendirirken “tarikat”, “cemaat”, “vakıf”, “dernek” ve “dini hareket” kavramlarını birbirinden ayırmak bu nedenle önemlidir.
İlk tarikatlar ne zaman ortaya çıktı?
Tasavvufi çevreler İslam tarihinin ilk yüzyıllarına kadar uzansa da, kurumsallaşmış tarikatların belirgin biçimde ortaya çıkışı XII. yüzyıldan itibaren hızlandı.
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre sürekli, yaygın ve kurumsal özellik kazanan ilk tarikat yapılanmaları XII. yüzyılda görülmeye başladı. Abdülkadir Geylânî'ye nispet edilen Kadiriyye, Ahmed er-Rifâî'ye nispet edilen Rifâiyye ve Sühreverdiyye bu dönemin öne çıkan tarikatları arasında yer aldı.
Daha sonraki yüzyıllarda Nakşibendiyye, Halvetiyye, Bayramiyye ve Mevleviyye gibi tarikatlar geniş coğrafyalara yayıldı.
Türkiye'de kaç tarikat ve cemaat var?
Türkiye'de faaliyet gösteren tarikat ve cemaatlerin toplam sayısına ilişkin resmî ve kesin bir sayı bulunmuyor.
Bunun başlıca nedenleri arasında yapıların tek bir resmî sınıflandırma altında bulunmaması, aynı gelenekten farklı kolların ortaya çıkması ve bazı dini toplulukların kendilerini tarikat veya cemaat yerine vakıf, dernek ya da farklı bir yapı olarak tanımlaması bulunuyor.
Bu nedenle Türkiye'deki tarikat ve cemaatleri tek bir sayı üzerinden değerlendirmek yerine, tarihsel kökenleri ve bağlı oldukları gelenekler üzerinden incelemek daha sağlıklı.
Türkiye'deki başlıca tarikatlar
1. Nakşibendiyye
Türkiye'deki en etkili tasavvufi geleneklerden biri Nakşibendiyyedir.
Tarikat adını Bahâeddin Nakşibend'den alır. Bununla birlikte TDV İslâm Ansiklopedisi, Nakşibendiyye'nin tarihsel köklerinin Bahâeddin Nakşibend'den önceki Hâcegân geleneğine uzandığını ve Abdülhâlik-ı Gucdüvânî'nin bu geleneğin temel isimlerinden biri olduğunu belirtir.
Nakşibendiyye zaman içerisinde Müceddidiyye ve Hâlidiyye gibi önemli kollara ayrıldı. Özellikle Hâlid el-Bağdâdî'nin etkisiyle oluşan Hâlidiyye kolu Osmanlı coğrafyasında ve daha sonra Türkiye'de güçlü bir etki kazandı.
Türkiye'de Nakşibendi geleneğiyle ilişkilendirilen başlıca cemaat ve gruplar arasında:
Menzil/Semerkand çevresi
İskenderpaşa cemaati
İsmailağa cemaati
Süleymancılar
Erenköy cemaati
Işıkçılar
Haznevîler
Yahyalı cemaati
bazı Hâlidî ve Nakşibendi şeyh çevreleri
sayılabilir.
Ancak bu yapıların tamamını tek bir merkez tarafından yönetilen bir bütün olarak değerlendirmek doğru değildir. Aynı tasavvufi gelenekten gelen gruplar zaman içerisinde farklı liderler ve kurumlar etrafında bağımsızlaşmıştır.
2. Kadiriyye
Kadiriyye, Abdülkadir Geylânî'ye nispet edilen ve İslam dünyasının en eski ve yaygın tarikatlarından biridir.
Kadiriyye'nin kurumsallaşması XII. yüzyılda Bağdat çevresinde gerçekleşti. Abdülkadir Geylânî'nin öğrencileri ve halifeleri aracılığıyla tarikat farklı bölgelere yayıldı.
Türkiye'de Kadiriyye'nin çeşitli kolları ve bu gelenekle bağlantılı tasavvufi yapılar bulunmuştur.
Bunlar arasında tarihsel olarak Eşrefiyye, Rûmiyye, Hâlisiyye ve diğer kollar sayılabilir.
Kadiriyye'nin Türkiye'deki yapısını tek bir merkez veya tek bir lider üzerinden değerlendirmek mümkün değildir.
3. Halvetiyye
Halvetiyye, Ömer el-Halvetî'ye nispet edilen ve İslam dünyasında geniş bir coğrafyaya yayılan tarikatlardan biridir.
Halvetiyye'nin Türkiye açısından önemi, Osmanlı döneminde çok sayıda kola ve şubeye ayrılarak Anadolu ve İstanbul'da etkili olmasıdır.
Tarikatın önemli kolları arasında:
Rûşeniyye
Cemâliyye
Ahmediyye
Şemsiyye
Şâbâniyye
Sünbüliyye
Nasûhiyye
Mısriyye
gibi kollar bulunur.
Halvetiyye'nin farklı kolları Türkiye'deki tasavvuf geleneğinin şekillenmesinde önemli rol oynadı.
4. Rifaiyye
Rifâiyye, Ahmed er-Rifâî'ye nispet edilen tarikatlardan biridir.
XII. yüzyılda Irak'ta ortaya çıkan Rifâiyye, kısa sürede farklı coğrafyalara yayıldı.
Rifâî geleneğinde farklı zikir ve ayin uygulamaları bulunur. Türkiye'de de çeşitli Rifâî kolları ve dergâhları tarih boyunca faaliyet göstermiştir.
5. Bayramiyye
Bayramiyye, Hacı Bayrâm-ı Velî tarafından Ankara ve çevresinde kurulan Anadolu kökenli bir tarikattır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Bayramiyye'yi Anadolu topraklarında doğup büyüyen bir mutasavvıf tarafından kurulan ilk Türk tarikatı olarak tanımlar.
Hacı Bayram-ı Velî'nin vefatından sonra tarikat iki önemli kola ayrıldı:
Şemsiyye
Melâmiyye
Bayramiyye, Osmanlı döneminde özellikle Ankara, İstanbul ve çevresinde etkili oldu.
6. Melamiyye
Melâmiyye, farklı dönemlerde ortaya çıkan ve tasavvuf tarihinde kendine özgü bir anlayış geliştiren bir akımdır.
Melâmet anlayışı, özellikle kişinin ibadet ve manevi hayatını gösterişten uzak yaşamasını vurgular. Melâmiyye zaman içerisinde farklı dönem ve kollara ayrılmış, Bayramiyye ile de yakın bir ilişki kurmuştur.
Bu nedenle Melâmiyye ile Bayramiyye'yi tamamen aynı yapı olarak değerlendirmek doğru değildir.
7. Mevleviyye
Mevleviyye, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin düşünce ve tasavvuf anlayışı etrafında şekillenen Anadolu merkezli tarikattır.
Konya merkezli gelişen Mevlevilik, Osmanlı döneminde önemli bir kültürel ve tasavvufi etki oluşturdu.
Mevlevîlerin en bilinen ritüellerinden biri semadır. Tarikatın tarihsel merkezi Konya'daki Mevlânâ Dergâhı olmuştur.
8. Sühreverdiyye
Sühreverdiyye, Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî ve onun yeğeni Şehâbeddin es-Sühreverdî ile ilişkilendirilen tarikat geleneğidir.
Bağdat merkezli olarak gelişen tarikat, İslam dünyasının farklı bölgelerine yayıldı. Türkiye'deki diğer tasavvufi gelenekler üzerinde de tarihsel etkileri oldu.
9. Şazeliyye
Şâzeliyye, Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'ye nispet edilen önemli tasavvuf yollarından biridir.
Özellikle Kuzey Afrika, Mısır ve Osmanlı coğrafyasının bazı bölgelerinde etkili olan Şâzeliyye'nin farklı kolları bulunmaktadır.
Türkiye'deki etkisi Nakşibendiyye veya Halvetiyye kadar geniş olmamakla birlikte, tarihsel olarak tasavvuf geleneğinin önemli unsurlarından biridir.
10. Çiştiyye
Çiştiyye, Hindistan ve Güney Asya'da özellikle etkili olmuş bir tasavvuf geleneğidir.
Türkiye'deki etkisi sınırlı kalmıştır. Bu nedenle Türkiye'deki başlıca tarikatları sıralarken Nakşibendiyye, Kadiriyye, Halvetiyye, Rifâiyye ve Mevleviyye kadar öne çıkan bir yapı değildir.
Türkiye'deki başlıca cemaatler ve dini yapılanmalar
Tarikatlardan farklı olarak cemaatlerin tamamı belirli bir tarikatın doğrudan kolu değildir. Türkiye'de kamuoyunda cemaat olarak adlandırılan yapıların bir bölümü tarihsel olarak belirli tasavvuf geleneklerinden etkilenirken bazıları modern dönemde bağımsız dini hareketler olarak ortaya çıkmıştır.
Menzil cemaati
Menzil grubu, Türkiye'deki en geniş Nakşibendi-Hâlidî çevrelerden biri olarak bilinir.
Adıyaman'ın Kahta ilçesine bağlı Menzil köyü, uzun yıllar bu yapının merkezi oldu. Yapı içerisinde farklı dönemlerde farklı liderlik ve kurumsal yapılanmalar ortaya çıktı.
Menzil çevresinin en bilinen kurumsal yapılarından biri Semerkand Vakfı ve ona bağlı kuruluşlar olmuştur.
Menzil yapılanması, son yıllarda ekonomik gücü, kamu kurumlarındaki etkisi ve siyasi ilişkileri üzerinden de kamuoyunda tartışıldı.
İsmailağa cemaati
İsmailağa, İstanbul Fatih'teki İsmailağa Camii çevresinde gelişen dini yapılanmadır.
Mahmud Ustaosmanoğlu, kamuoyunda “Mahmut Efendi” olarak bilinen yapının en önemli isimlerinden biri oldu.
Mahmud Ustaosmanoğlu'nun 2022'de vefatının ardından cemaat içerisinde liderlik ve temsil konusunda farklı isimler öne çıktı.
Bu nedenle günümüzde İsmailağa'yı tek bir kişi tarafından yönetilen homojen bir yapı olarak değerlendirmek yerine, farklı grupların ve temsilcilerin bulunduğu bir yapı olarak ele almak daha doğru olur.
İskenderpaşa cemaati
İskenderpaşa cemaati, İstanbul Fatih'teki İskenderpaşa Camii çevresinde şekillenen ve Nakşibendi-Hâlidî gelenekle ilişkilendirilen önemli yapılardan biridir.
Cemaatin tarihindeki en önemli isimlerden biri Mehmet Zahid Kotku, daha sonraki dönemde ise Esad Coşan olmuştur.
Esad Coşan'ın vefatından sonra yapı farklı kurumlar ve isimler üzerinden faaliyetlerini sürdürmüştür.
Süleymancılar
Süleymancılar olarak bilinen yapı, Süleyman Hilmi Tunahan çevresinde oluşan dini eğitim geleneğinden doğdu.
Özellikle öğrenci yurtları ve Kur'an eğitimi faaliyetleriyle Türkiye genelinde geniş bir ağ oluşturdu.
Yapının günümüzdeki liderliği konusunda kamuoyunda farklı değerlendirmeler bulunurken, Alihan Kuriş son yıllarda grubun en öne çıkan isimlerinden biri olarak anıldı.
Süleymancılar, son dönemde yürütülen soruşturmalar ve operasyonlarla yeniden Türkiye gündemine geldi.
Erenköy cemaati
Erenköy cemaati, İstanbul merkezli önemli Nakşibendi-Hâlidî çevrelerden biridir.
Cemaatin tarihinde Mahmud Sami Ramazanoğlu önemli bir yere sahipken, daha sonraki dönemde Osman Nuri Topbaş adı öne çıktı.
Cemaat özellikle eğitim, yayıncılık, vakıf ve yardım faaliyetleriyle tanındı.
Işıkçılar
Işıkçılar olarak bilinen dini çevre, Hüseyin Hilmi Işık çizgisinden gelişti.
Daha sonraki dönemde Enver Ören ve onun kurduğu medya ve şirket yapılanmalarıyla kamuoyunda geniş biçimde tanındı.
Bu çevrenin ekonomik ve medya ayağında İhlas Grubu önemli bir yere sahip oldu. İhlas Holding'in 2026 yılı finansal kayıtlarında Ahmet Mücahid Ören'in şirkette önemli pay sahibi olduğu görülüyor.
Nurcular ve farklı grupları
Nurculuk, Said Nursi'nin Risale-i Nur külliyatı etrafında şekillenen dini bir hareket olarak ortaya çıktı.
Nurculuğu doğrudan Nakşibendi tarikatının bir kolu olarak tanımlamak doğru değildir. Hareket zaman içerisinde farklı gruplara ve cemaatlere ayrıldı.
Bunlar arasında kamuoyunda:
Yeni Asya grubu
Meşveret grupları
Yeni Nesil grupları
Yazıcılar
Okuyucular
Kırkıncı Hoca grubu
Hayrat çevresi
farklı Risale-i Nur grupları
gibi isimlerle anılan yapılanmalar bulunmaktadır.
Bu grupların tamamının aynı görüşte veya aynı liderlik altında olduğu söylenemez.
Fethullah Gülen yapılanması
Fethullah Gülen çevresinde oluşan yapı, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren eğitim, medya, finans ve sivil toplum alanlarında geniş bir örgütlenme oluşturdu.
Yapı, 2000'li yıllarda AKP iktidarıyla yaşadığı yakın ilişki ve daha sonra ortaya çıkan siyasi çatışmayla Türkiye'nin en tartışmalı dini yapılanmalarından biri haline geldi.
15 Temmuz 2016'daki darbe girişiminin ardından Türkiye Cumhuriyeti tarafından FETÖ olarak tanımlandı.
Fethullah Gülen'in 2024 yılında ölümünün ardından yapılanmanın geleceği ve farklı gruplara ayrılıp ayrılmayacağı tartışmaları devam etti.
Furkancılar
Furkan hareketi, Alparslan Kuytul öncülüğünde şekillenen dini yapılanmadır.
Furkan Vakfı'nın resmi tarihçesine göre vakıf 1994 yılında kuruldu ve hareketin temelleri Alparslan Kuytul'un 1980'li yıllardaki faaliyetlerine dayandırıldı.
Hareket kendisini Kur'an ve Sünnet merkezli bir İslami yapı olarak tanımlıyor ve “öncü nesil” yetiştirme hedefini vurguluyor.
Furkan yapılanması, siyasi açıklamaları ve Alparslan Kuytul hakkında yürütülen soruşturmalar nedeniyle son yıllarda kamuoyunun gündemine geldi.
Adnan Oktar yapılanması
Adnan Oktar çevresinde oluşan yapı, televizyon programları, kitaplar ve yayın faaliyetleriyle uzun yıllar kamuoyunda tanındı.
2018 yılında gerçekleştirilen operasyonun ardından Adnan Oktar ve çok sayıda örgüt mensubu hakkında dava süreci başladı.
Bu yapı, klasik anlamda bir tarikat veya geleneksel cemaat yapılanması yerine Adnan Oktar'ın liderliğinde şekillenen bağımsız bir dini yapılanma olarak değerlendirilmelidir.
Tarikat ve cemaatlerin siyasi etkisi
Türkiye'deki tarikat ve cemaatlerin etkisi yalnızca dini alanla sınırlı kalmadı.
Osmanlı döneminden Cumhuriyet'in ilk yıllarına, çok partili hayattan günümüze kadar farklı dini gruplar siyasetle çeşitli biçimlerde ilişki kurdu.
Özellikle 1980 sonrası dönemde bazı dini grupların eğitim, medya, vakıf, dernek, ticaret ve siyaset alanlarında büyüdüğü görüldü.
AKP iktidarı döneminde ise bazı tarikat ve cemaatlerin devlet kurumlarıyla ilişkileri daha yoğun biçimde tartışıldı.
Fethullah Gülen yapılanmasıyla iktidar arasındaki ittifakın bozulması ve 15 Temmuz 2016 darbe girişimi, dini yapıların devlet içerisindeki etkisine yönelik tartışmaların en önemli kırılma noktalarından biri oldu.
15 Temmuz sonrası tarikat ve cemaat tartışması
15 Temmuz darbe girişimi sonrasında FETÖ yapılanmasına yönelik kapsamlı operasyonlar gerçekleştirildi.
Ancak bu süreç, Türkiye'deki diğer tarikat ve cemaatlerin devlet, siyaset ve ekonomi içerisindeki konumuna ilişkin tartışmaları da beraberinde getirdi.
Özellikle Menzil, İsmailağa, İskenderpaşa, Süleymancılar ve diğer dini yapılanmaların kamu kurumları, eğitim, sağlık, ticaret ve siyasetle ilişkileri farklı dönemlerde gündeme geldi.
Bu yapıların tamamını aynı özelliklere sahip tek bir kategori içerisinde değerlendirmek yerine her birinin tarihini, örgütlenmesini, ekonomik yapısını ve siyasi ilişkilerini ayrı ayrı incelemek gerekiyor.
Türkiye'de tarikatlar yasal mı?
Türkiye Cumhuriyeti'nde tekke ve zaviyeler 30 Kasım 1925 tarihli 677 sayılı kanunla kapatıldı.
Kanun, tekkelerin ve zaviyelerin kapatılmasının yanı sıra şeyhlik, dervişlik ve müritlik gibi bazı tarikat unvanlarının kullanılmasını da yasakladı.
Bu nedenle günümüzde Türkiye'de klasik anlamda “tarikat” adıyla tekke ve zaviye işletilmesi hukuki bir statüye sahip değildir.
Buna karşılık dini gruplar; vakıf, dernek, şirket, eğitim kurumu veya başka hukuki yapılar üzerinden çeşitli faaliyetler yürütebilmektedir.
Dolayısıyla “Türkiye'de tarikatlar tamamen yok oldu” demek de “tarikatlar resmen faaliyet gösteriyor” demek de aynı ölçüde doğru değildir. Cumhuriyet döneminde geleneksel tekke yapılanması kapatılmış, ancak farklı dini topluluklar başka kurumsal biçimler altında varlıklarını sürdürmüştür.
Tarikat ve cemaatler neden tartışılıyor?
Türkiye'de tarikat ve cemaat tartışmasının merkezinde yalnızca dini faaliyetler bulunmuyor.
Bu yapıların;
eğitim ve öğrenci yurtları,
vakıf ve dernek faaliyetleri,
medya kuruluşları,
ticari şirketler,
yardım organizasyonları,
siyasetle ilişkileri,
kamu kurumlarındaki etkileri
gibi alanlardaki faaliyetleri de tartışma konusu oluyor.
Özellikle 15 Temmuz sonrasında “devlet içerisinde dini yapılanmaların etkisi” meselesi Türkiye'nin en önemli siyasi ve toplumsal tartışmalarından biri haline geldi.
Son dönemde Süleymancılar ve Furkancılarla ilgili operasyon ve soruşturmaların gündeme gelmesi de tarikat ve cemaat tartışmasını yeniden Türkiye'nin gündemine taşıdı.
Türkiye'deki tarikat ve cemaatler hakkında bilinmesi gerekenler
Türkiye'deki dini yapılanmaların tamamını tek bir başlık altında değerlendirmek mümkün değil.
Nakşibendiyye, Kadiriyye, Halvetiyye, Rifâiyye, Bayramiyye ve Mevleviyye gibi yapılar yüzyıllara yayılan tasavvuf tarihinin parçalarıdır.
Buna karşılık Menzil, İsmailağa, İskenderpaşa, Süleymancılar, Erenköy, Işıkçılar, Nurcu gruplar ve Furkancılar gibi günümüzde cemaat veya dini hareket olarak anılan yapılar farklı tarihsel süreçlerden geçerek ortaya çıkmıştır.
diyekonustu.com | Arşiv