Türkiye siyasi tarihinin en ağır kırılma noktalarından biri olan 12 Eylül 1980 askeri darbesinin üzerinden 46 yıl geçti. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren ve kuvvet komutanlarının yönetime el koymasıyla başlayan dönem, yalnızca seçilmiş hükümetin ve parlamentonun sona erdirilmesiyle sınırlı kalmadı. Yüz binlerce insanın gözaltına alındığı, on binlercesinin işini kaybettiği, siyasi partilerin ve sivil toplum örgütlerinin kapatıldığı, idamların gerçekleştirildiği süreç Türkiye’nin hukuk, siyaset ve toplum düzeninde uzun yıllar etkisini sürdürecek sonuçlar doğurdu.
Darbenin kod adı: Bayrak Harekatı
12 Eylül’e giden süreçte Türkiye ağır bir siyasi kriz ve şiddet ortamının içindeydi. Sağ-sol çatışmaları, siyasi cinayetler, hükümet krizleri ve parlamentonun cumhurbaşkanı seçememesi ülkedeki gerilimi artırırken, Türk Silahlı Kuvvetleri içinde yönetime el koymaya yönelik hazırlıklar da yürütülüyordu.
Darbe için hazırlanan planın kod adı “Bayrak Harekâtı” idi. Planın ilk olarak 11 Temmuz 1980 sabahı uygulanması öngörüldü ancak Süleyman Demirel hükümetinin güvenoyu almasının ardından harekât ertelendi. Aynı plan yaklaşık iki ay sonra, 12 Eylül sabahı devreye sokuldu.
Genelkurmay Başkanı Kenan Evren, Kara Kuvvetleri Komutanı Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Sedat Celasun yönetime el koydu.
Darbenin ardından TBMM ve hükümet feshedildi, milletvekillerinin dokunulmazlıkları kaldırıldı ve siyasi faaliyetler durduruldu. Yasama ve yürütmeye ilişkin geniş yetkiler, beş generalden oluşan Milli Güvenlik Konseyinin eline geçti.
Siyasi liderler gözetim altına alındı
Darbe yalnızca hükümeti hedef almadı. Dönemin önde gelen siyasi liderleri de kısa sürede gözetim altına alındı.
Başbakan ve Adalet Partisi Genel Başkanı Süleyman Demirel ile CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit Hamzakoy’a; Milli Selamet Partisi Genel Başkanı Necmettin Erbakan ve MHP Genel Başkanı Alparslan Türkeş ise Uzunada’ya gönderildi. Siyasi partilerin faaliyetleri durduruldu ve sonraki dönemde parti yapıları tasfiye edildi.
Türkiye artık seçimle işbaşına gelmiş sivil yönetim tarafından değil, Milli Güvenlik Konseyi tarafından yönetiliyordu.
650 bin kişi gözaltına alındı
12 Eylül’ün bilançosunun büyüklüğü, yıllar sonra Meclis kayıtlarına giren rakamlarda açık biçimde ortaya çıktı.
TBMM tutanaklarında yer alan verilere göre darbe döneminde 650 bin kişi gözaltına alındı, 1 milyon 683 bin kişi fişlendi ve açılan 210 bin davada 230 bin kişi yargılandı.
Yaklaşık 7 bin kişi hakkında idam cezası istendi, 517 kişi ölüm cezasına mahkûm edildi ve 50 kişinin idam cezası infaz edildi.
Aynı kayıtlara göre 388 bin kişiye pasaport verilmedi, 30 bin kişi “sakıncalı” olduğu gerekçesiyle işinden çıkarıldı, 14 bin kişi vatandaşlıktan çıkarıldı ve 30 bin kişi siyasi mülteci olarak yurt dışına gitti.
TBMM tutanaklarında ayrıca 171 kişinin işkence sonucu öldüğünün belgelendiği bilgisi yer aldı.
Bu rakamlar 12 Eylül’ü yalnızca askeri yönetim değişikliği olarak değil, yüz binlerce kişinin doğrudan hayatına dokunan geniş çaplı bir baskı dönemi olarak Türkiye tarihine geçirdi.
Darağacına gönderilen 50 kişi
Darbenin en ağır sonuçlarından biri idamlar oldu.
12 Eylül sonrasında ilk infazlar 9 Ekim 1980’de gerçekleştirildi. Sol görüşlü Necdet Adalı ile ülkücü Mustafa Pehlivanoğlu idam edildi. Böylece askeri yönetimin idam politikası daha darbenin ilk ayında uygulanmaya başladı.
Dönemin sembol isimlerinden biri ise Erdal Eren oldu. Darbe öncesinde bir askeri inzibat erini öldürmekten hüküm giyen Eren, 13 Aralık 1980’de Ankara Ulucanlar Cezaevi’nde idam edildi. Eren’in yaşı ve idam kararına ilişkin hukuki süreç, 12 Eylül döneminin en çok tartışılan dosyalarından biri olarak hafızalarda kaldı.
Toplamda 517 kişi ölüm cezasına çarptırılırken 50 kişinin cezası infaz edildi.
Cezaevleri 12 Eylül’ün simgesine dönüştü
12 Eylül sonrasındaki gözaltı merkezleri ve cezaevlerinde yaşanan işkence ve kötü muamele iddiaları, darbe döneminin en ağır insan hakları dosyalarından birini oluşturdu.
Mamak, Metris ve özellikle Diyarbakır Cezaevi, dönemin hafızasına kazınan merkezler arasında yer aldı. TBMM kayıtlarında 171 kişinin işkence nedeniyle öldüğünün belgelendiği belirtilirken, binlerce insan yıllar sonra gördükleri kötü muameleleri kamuoyuna anlattı.
12 Eylül böylece yalnızca siyasi kurumları değiştiren bir darbe değil, sonraki kuşaklara aktarılan büyük bir toplumsal travmanın da adı haline geldi.
Basın ve kültür dünyası da hedefteydi
Askeri yönetimin baskısı siyasetle sınırlı kalmadı. Basın, yayıncılık, akademi, sendikalar, dernekler ve kültür hayatı da müdahalelerden etkilendi.
TBMM kayıtlarına göre 23 binden fazla derneğin faaliyeti durduruldu, yüzlerce film yasaklandı; binlerce öğretmen ile akademisyen ve kamu çalışanı görevlerinden uzaklaştırıldı. Gazeteciler hakkında toplam binlerce yıllık hapis cezaları talep edildi.
Sendikaların ve demokratik kitle örgütlerinin faaliyetleri durdurulurken örgütlenme alanı büyük ölçüde askeri yönetimin denetimine girdi.
1982 Anayasası darbenin ardından geldi
12 Eylül rejiminin Türkiye’ye bıraktığı en kalıcı yapılardan biri 1982 Anayasası oldu.
Darbe sonrasında oluşturulan Kurucu Meclis, Milli Güvenlik Konseyi ile Danışma Meclisinden meydana geldi. Hazırlanan anayasa 7 Kasım 1982’de halkoyuna sunuldu ve yüzde 91,27 oyla kabul edildi. Yeni anayasa 9 Kasım 1982’de yürürlüğe girdi.
Böylece 12 Eylül yönetimi yalnızca mevcut siyasi düzeni ortadan kaldırmakla kalmadı; darbe sonrasında oluşturulan hukuki ve kurumsal yapı, sivil yönetime geçildikten sonra da Türkiye siyasetinin temel tartışma alanlarından biri olmaya devam etti.
Darbeciler kendilerini anayasa ile korudu
1982 Anayasası’na konulan geçici 15. madde, Milli Güvenlik Konseyi üyelerinin ve darbe döneminde görev yapanların yargılanmasının önünde uzun yıllar hukuki engel oluşturdu.
Bu engel ancak 12 Eylül 2010’da yapılan anayasa referandumuyla kaldırıldı. Maddenin kaldırılmasının ardından Türkiye’nin farklı illerinden darbeciler hakkında suç duyuruları yapıldı ve dönemin hayatta kalan Milli Güvenlik Konseyi üyeleri Kenan Evren ile Tahsin Şahinkaya hakkında soruşturma başlatıldı.
Böylece darbeden 30 yıl sonra, 12 Eylül’ün askeri liderlerinin yargılanabilmesinin yolu açılmış oldu.
Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya hakim karşısına çıktı
Hazırlanan iddianamenin 2012’de kabul edilmesiyle Kenan Evren ve dönemin Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya sanık sandalyesine oturdu.
Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi, 18 Haziran 2014’te Evren ve Şahinkaya hakkında önce ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verdi; takdiri indirim uygulanarak cezalar müebbet hapse çevrildi.
Ancak karar kesinleşmeden iki sanık da hayatını kaybetti. Evren 10 Mayıs 2015’te, Şahinkaya ise 9 Temmuz 2015’te öldü. Yargıtay sürecinde sanıkların ölümleri nedeniyle dava hakkında düşme kararı verildi. Dolayısıyla 12 Eylül darbesine ilişkin tarihi yargılama yapılmış olsa da mahkûmiyet hükümleri sanıkların yaşamları sırasında kesinleşmedi.
46 yıl sonra 12 Eylül
12 Eylül 1980’in üzerinden bugün 46 yıl geçti.
Ancak darbenin bilançosunu oluşturan rakamlar, yaşananların boyutunu hâlâ ortaya koyuyor: 650 bin gözaltı, 230 bin sanık, 1 milyon 683 bin fişlenen kişi, 517 idam hükmü ve infaz edilen 50 ölüm cezası.
12 Eylül, yalnızca 1980’de gerçekleşmiş bir askeri müdahale olarak kalmadı. Siyasi partilerden sendikalara, üniversitelerden basına, hukuk sisteminden anayasal düzene kadar uzanan etkileriyle Türkiye’nin sonraki on yıllarındaki pek çok tartışmanın başlangıç noktalarından biri oldu.
Darbenin üzerinden neredeyse yarım yüzyıl geçmesine rağmen “12 Eylül”, Türkiye siyasi tarihinde seçimle oluşan yönetimin askeri güç kullanılarak ortadan kaldırıldığı ve bunun bedelinin yüz binlerce insanın hayatına yansıdığı dönemin adı olmaya devam ediyor.
Tolga Birgücü
diyekonustu.com | Tüm Dosya Haberleri için TIKLAYIN